آشنايي با عقربهاي ايران

گرد آوري و ترجمه :

مهندس وحيد بهروان

مقدمه :

بسياري از کوهنوردان , طبيعت کردان و بيابان نوردان در طول سفر در طبيعت با عقربها مواجه می‌شوند عقرب‌ها جانوران شگفت انگيز و مرموزي هستند که شب‌ها به آرامي به فعاليتهاي زيستي خود می‌پردازند .اين بندپايان با وجودي که بسيار ترسناک و تنفر آور به نظر می‌رسند ولي هميشه کنجکاوي بشر را متوجه خود می‌کنند .به جرات می‌توان گفت که اين جانوران در تمامي اسطوره‌های ملل مختلف نقش دارند . به طور حتم در نقش و نگاره‌های باستاني کشورهای مختلف با نقش عقرب برخورد کرده‌اید . به هر حال اين موجودات عجيب به دليل ظاهر ترسناکي که دارند به عنوان نمادهاي گوناگون کاربرد داشته و دارند اما بيش از همه انسان کنجکاو است که در باره جانوران خطرناک به ويژه عقرب بيشتر بداند و چه بسا که همين کنجکاوي باعث شده است که شايعات زيادي در رابطه با عقرب‌ها بوجود بيايد اين شايعات بيشتر به علت نبود اطلاعات رواج پيدا می‌کند و تقریباً تمامي آنها از نظر علمي بي اساس هستند کتابي که پيش رو داريد مجموعه علمي و کاربردي در باره عقربهاي ايران است که اطلاعات کلي و مفیدی درباره عقربهاي ايران و نحوه پراکندکي هر عقرب و کمکهاي اوليه در عقرب گزيدگي و ….ا در اختيار شما قرار می‌دهد که از منابع مختلف خارجي و داخلي تهيه شده است اميدوارم مورد استفاده دوستان قرار گيرد.

آذر بايجان شرقي

بهروان

فهرست مطالب :

آشنايي با عقربها ……………………………………………………………………………………………. ٢

آناتومي عقربها ………………………………………………………………………………………………….٢

شکار و محل زندگي …………………………………………………………………………………………..٤

خطرناک‌ترین عقربها ……………………………………………………………………………………………٦

توليد مثل عقربها………………………………………………………………………………………………..٧

محل زندگي عقربها …………………………………………………………………………………………….٨

آشنايي با عقربهاي ايران ……………………………………………………………………………………١١

کمک‌های اوليه در عقرب گزيدگي …………………………………………………………………………٢٧

منابع …………………………………………………………………………………………………………………٢٢.

آشنايي با عقربها :

کژدم يا عقرب و يا دراز دم نام يکي از گونه‌های بندپايان رده عنکبوتيان است که داراي ٨ پا و نيشي با زهر

کشنده می‌باشد. نيش عقرب در نوک دم آن قرار دارد. عقرب‌ها شب‌ها به آرامي به فعالیت‌های زيستي خود می‌پردازند و بيشتر در آب و هوايي گرم فعال هستند .اين جانوران داراي چنگال‌های خارداري هستند که در واقع قسمتي از دهان آنها محسوب می‌شود. آن‌ها قادرند که ماده سمي خطرناکي از قسمت عقب بدنشان به طرف مهاجمين بپاشند. اين جانور بيشتر در شب شکار می‌کند و پاهاي بلند جلويي خود را براي پيدا کردن غذا به کار برده و پس از يافتن غذا آن را به وسيله چنگال‌هایش می‌گیرد. کژدم‌ها اغلب در طول روز در زير سنگ‌ها يا در سوراخ زمين پنهان می‌گردند.

آناتومي عقربها:

راسته‌ی عقرب‌ها از رده‌ی عنکبوتيان و شاخه‌ی بندپايان هستند که آثار آنها روي کره‌ی زمين از دوره‌ی سيلورين يعني، حدود ٤٢٠ ميلوين سال پيش ،به صورت سنگواره پيدا شده است .اين مسئله نشان دهنده‌ی وجود عقرب‌ها پيش از پيدا شدن دايناسورها است . به طور کل ،راسته‌ی عقرب‌ها شامل ٢٨ خانواده است

1 scorpion

2 Anatomy Scorpio

که حدود نصف اين خانواده‌ها منقرض شده‌اند.گونه‌های زنده‌ی فعلي شامل ١٤ خانواده هستند که بيش از١٦٠٠ گونه را شامل می‌شوند و در بيش از ٢٠٠ جنس گروه بندي شده‌اند. عقرب‌ها از قرن‌ها قبل به علت داشتن مشخصات ظاهري ويژه براي انسان شناخته شده هستند.اين جانوران در تمام دنيا پراکنده‌اند و در بیابان‌ها، جنگل‌ها، چمنزارها، سواحل درياها و اطراف رودخانه‌ها و کوهها ديده شده‌اند. عقرب‌ها بدن نسبتاً پهن و کشيده دارند و اندازه‌ی آنها از ٣ تا ١٠ سانتي متر متفاوت است ، ولي بزرگ‌ترین آنها نوع آفريقايي است که طول آن به ٢١ سانتي مترهم می‌رسد

بدن عقرب‌ها مثل ساير جانوران رده‌ی عنکبوتيان از بخشي در جلو به نام سرسينه و بخش ديگري در عقب به نام شکم تشکيل می‌شود. قسمت عقب به دو قسمت مياني و خلفي تقسيم می‌شود که شامل شکم و دم است .

سرسينه يک تکه به نظر می‌رسد،ولي دو قسمت ميان و خلفي به صورت بند بندديده می‌شوند.در طرفين سرسينه انبرک‌ها و پاها و در جلوي آن آرواره‌های دهاني قرار دارند.تمام اين اعضا بندبند هستند. در سطح پشتي سرسينه چشم‌های مياني و جانبي قرار گرفته‌اند.سطح شکمي تقريباً به طور کامل به وسیله‌ی آخرين بند انبرک‌ها، پاها، ضمايم آنها و پلاک منفردي به نام استرنم پوشيده شده است .هربند ناحیه‌ی مياني درسطح پشتي ترگيت و در سطح شکمي استرنيت ناميده می‌شود.در سطح پشتي هفت بند و درسطح شکمي فقط پنج بند قابل شمارش است .در سطح شکمي مياني اعضايي نظيرشکاف هاي تنفسي، شانه‌ها و سرپوش تناسلي ديده می‌شوند.قسمت خلفي يا دم باریک‌تر از تنه و از پنج بند تشکيل شده است .غده‌ی سمي و نيش درانتهاي قسمت خلفي قرار گرفته‌اند.

شکل و محل زندگي

کژدم‌ها رنگ‌های مختلفي مثل زرد مايل به قهوه‌ای، قهوه‌ای، خاکستري و سياه دارند و اندازه آنها بين ٩ ميلي مترتا ٢١ سانتيمتر مختلف است . ولي بواسطه شکل بدني خود که حالتي تخت و صاف دارد، می‌تواند از شکاف هائي به عرض ٣ ميليمتر نيز عبور کنند و خود را وارد خانه سازند. کژدم‌ها در محيط خارج از خانه در شکاف و درز بين سنگ‌ها، زير پوست درختان ، بين هیزم‌ها و مانند آن يافت می‌شوند و در محيط داخل خانه حمام ، دستشوئي، آشپزخانه و محیط‌های مرطوب ديده می‌شوند. اين جانوران در طول روز در گوشه‌ای بيحرکت و پنهانند و در طي شب فعاليت خود را آغاز می‌کنند و به دنبال شکار خود می‌روند و سم خود را از طريق نيش که در انتهاي دم آنها وجود دارد به شکار خود تزريق می‌کنند.

شکار

کژدم‌ها اغلب حشرات موذي را به دام می‌اندازند و از اين نظر اهميت دارند .آن‌ها اغلب سوسک‌های سياه و اگر بتوانند قورباغه‌ها را نيز شکار می‌کنند .آن‌ها پس از شکار، طعمه را ابتدا نيش می‌زنند سپس با حرکات کليسر يا به عبارتي آرواره‌های خود شروع به خرد کردن بدن طعمه می‌کنند و در اين موقع بر اثر ترشح آنزيمي آن را به

صورت مايع در می‌آورند. در ناحيه دهان داراي پرزهايي هستند که به صورت فيلتر عمل می‌کنند و از ورود ذرات غذايي کوچک به مري جلوگيري می‌کنند زيرا مواد غذايي فقط بايد به صورت مايع وارد شوند .بنابراين عقرب‌ها مواد سفت را به صورت تفاله‌های گلوله شده به دور می‌اندازند. به همين دليل است که عمل خوردن غذا در عقرب‌ها به طول می‌انجامد و گاهي تا ٢٤ ساعت طول می‌کشد. همچنين عقرب‌ها به آب نياز دارند و عقرب‌های نواحي مرطوب معمولاً آب را به صورت جداگانه می‌نوشند و عقرب‌های نواحي خشک نيز آب مورد نياز را از بدن طعمه فراهم می‌کنند. عقرب‌ها پس از غذا خوردن ، ساعت‌ها به تميز کردن خود می‌پردازند و به وسيله مايعي که از دهان ترشح می‌کنند، به تميز کردن پاها و کليسرهاي خود می‌پردازند. عقرب‌ها گرسنگي و تشنگي مقاومت زيادي دارند به طوري که می‌توانند ماه‌ها بدون آب و غذا زنده بمانند.

دشمنان طبيعي

کژدم‌ها دو دشمن طبيعي دارند يکي از آنها يک نوع سار است و ديگري مگس و جالب‌تر اينکه عقرب‌ها تنها موجوداتي هستند که اشعه راديو اکتيو تاثيري به آن‌ها ندارد.

ضعیف‌ترین عقرب‌ها ٤٠٠٠٠ راد (واحد اندازه گيري تشعشعات توليدکننده يون جذب شونده ) را تحمل می‌کنند اين عدد در مورد انسان کمتر از تنها ٦٠٠ راد می‌باشد و بدين گونه حتي از انفجار اتمي هم جان سالم به در می‌برند.

عقرب جرار

خطرناک‌ترین کژدم

برخلاف شایعه‌ای که می‌گوید خطرناک بودن عقرب به رنگ آن بستگي دارد و در برخي از نقاط ايران معتقدند که عقرب زرد خطرناک است و در برخي از نقاط ديگر عقرب سياه را خطرناک می‌دانند، اين ارزيابي قابل قبول نيست و رنگ عقرب هيچ نقشي در غلظت سم يا خطرناک بودن آن ندارد. می‌توان گفت که سم عقرب‌های نواحي خشک و گرمسير در ايران داراي غلظت بالايي است . خوشبختانه خطرناکترين عقرب‌ها هم هنگام گزش انسان معمولاً تمامي سم خود را تزريق نمی‌کنند زيرا عقرب در مصرف سم صرفه جويي می‌کند و هميشه در گزش اول با تزريق مختصري آنزيم سعي در دور کردن دشمن دارد، ولي چنانچه اسير شود و راه فراري نداشته باشد مجبور به تزريق سم اصلي خود می‌شود. عقرب براي جايگزيني سم خود نياز به تغذيه بيشتر دارد و براي همين زياد مايل نيست که سم خود را هدر دهد. سم نوعي کژدم به نام سنتروروئيد اسکالپچراتوس ٣ شديدًا کشنده است که عقربي کوچک و زرد رنگ است با يک توبرکول کوچک روي پشت .طول اين جانور 5/2 تا 5/7سانتي متر است و به آن «عقرب جرار» نيز گفته می‌شود.

خطرناک‌ترین نوع عقرب در ايران عقرب گارديوم است که در منطقه خوزستان يافت می‌شود و سمي کشنده دارد سم ساير عقربها کشنده نيست .

3 Centruroides Sculpturatus

توليد مثل

کژدم‌ها زنده زا بوده و اغلب از نيمه تابستان تا نيمه پاييز می‌زایند و تعداد نوزادها بسته به نوع عقرب از ٢ تا ٩٠ عدد متغير است . در برخي از انواع عقرب‌ها، نوزادان از سر خارج می‌شوند و در برخي ديگر نوزادان از دم .نوزادان پس از تولد خود را به سطح پشتي بدن مادر می‌رسانند و دست کم تا زمان نخستين پوست اندازي نوزادان بر پشت کژدم مادر جابجا می‌شوند. در اين هنگام اغلب ، به علت گرسنگي و نبود غذا عقرب مادر از چند نوزاد خود به عنوان غذا استفاده می‌کند.

مراحل زايمان عقربها :

عقرب قبل از زايمان

پشت عقرب شکافته می‌شوند تا عقربهاي نوزاد از آن خارج شوند

روند خروج بچه عقرب ها معمولاً تا 5 روز ادامه دارد وبچه عقرب ها بعد از خروج کم کم پراکنده می شوند.

بعد از پايان يافتن وضع حمل پشت عقرب به حالت اوليه برميگردد

محل زندگي عقربها :

عقربهاي حفار

عقربهاي نيمه حفار

عقربهاي غير حفار

عقرب‌ها را می‌توان بر حسب محل زندگي به سه گونه تقسيم بندي کرد:

الف : عقربهاي حفار

کژدم‌های حفار هستند که داراي قدرت لانه کني هستند و قادر به حفر لانه‌هایی با عمق حدود ٢٥ تا ٥٠ سانتي متر می‌باشند ممکن است در شرايط عادي برخورد انسان باکژدم هاي حفار کمتر باشد اما در شرايط نظامي و مواقع اضطراري، بنا به دلايلي چون خاک برداري و حفر سنگر، احتمال برخورد باکژدم هاي حفار بيشتر می‌شود

ب : عقربهاي نيمه حفار :

گروه ديگر کژدم‌های نيمه حفار هستند که مخفیگاه‌های آ ن ها شامل :شکاف ديوار و زير سنگ‌ها، خار و

خاشاک و خرده چوب‌ها، شيارها و ترک‌های تنه درختان و زيربرگ ها می‌شود

ج : عقربهاي غير حفار

کژدم‌های غير حفار

از مواد و چيزهايي که به صورت طبيعي و يا غير طبيعي وجود دارد به عنوان پناهگاه استفاده می‌کنند .کژدم‌های غير حفار که وارد اماکن انساني نيز می‌شوند، در مکان‌هایی در منازل از قبيل محل‌های نگهداري لباس ، داخل پوتين و کفش و در زير وسايل رها شده روي زمين پناه می‌گیرند

خون

خون عقرب‌ها داراي هموسيانين می‌باشد که به صورت مايعي روشن و حاوي مقدار زيادي مس است . خون کژدم‌ها به علت وجود مس در مجاورت هوا اکسيد می‌شود و از اين رو به رنگ آبي يا سبز ديده می‌شود.خون عقرب‌ها سمي است به طوري که اگر آن را به يک موش تزريق کنند موجب مرگ آن می‌شود.

تنفس

نياز کژدم‌ها به اکسيژن بسيار کم است به طوري که می‌توانند تا يک شبانه روز در عمق آب زنده بمانند يا اين که ماه‌ها در يک بطري در بسته زنده بمانند.

بر اساس آخرین مطالعات می‌توان عقربهاي ايران را به سه دسته کلي تقسيم بندي کرد:

1-خانواده بوتيده4

2-خانواده اسکورپيونيده5

3-خانواده هميسکورپيده6

الف : خانواده بوتيده

خانواده بوتيده ، بزرگ‌ترین خانواده در ميان کژدم‌ها می‌باشد

وپراکندگي وسيعي در سراسر جهان به استثنا زلاند نو و مناطق قطبي دارد .تا به حال از اين خانواده ٨٨ جنس و ٩١٣ گونه معرفي شده است .اعضاي اين خانواده بويژه در مناطق گرمسير و نيمه گرمسير يافت می‌شوند .گونه‌های اين خانواده اندازه‌ای بين ٢٠ تا ١٢٠ميلي متر دارند وداراي جناغ اغلب سه گوش هستند .تعدادي از گونه‌های اين خانواده در زمزه کژدم‌های بزرگ محسوب می‌گردند در حالي که ساير گونه‌های اين خانواده به لحاظ اندازه بدن درشمار گونه‌های متوسط طبقه بندي می‌گردند .

اعضاي اين خانواده اغلب همرنگ محيط زيست خود هستند هر چند که تعدادي از آنها به درجات مختلف به رنگ‌های قهوه‌ای و سياه نيزديده می‌شوند.

تعداد چشم‌های کناري اين خانواده ٢ تا ٥ جفت بوده و طول دم برابر طول شکم و سفالوتوراکس حيوان می‌باشد .اعضاي اين خانواده گستردگي جهاني بيشتري را در ميان خانواده‌های ديگر دارد

گزش آنان دردناک است پس از گزش اين کژدم‌ها، تورم بي حسي در محل گزش و سپس درد که بيشتر در شبا حساس می‌شود مشاهده می‌گردد .مانند بيشتر کژدم‌ها، افراد اين خانواده به دليل اهميت پزشکي، در خيلي از نقاط دنيا مورد توجه قرار دارد در ايران از اين خانواده می‌توان به عقربهاي ،Odontobuthus، Mesobuthus، Androctonus Olivirus و Orthochirus،Apistobuthus، Compsobuthus،Hottentata اشاره کردکه در زير به توضيح مختصر درباره هرکدام می‌پردازیم.

4 Buthidae

5 Scorpionidae

6 Hemiscorpiidae

الف -١ ) آندروکتونس کراسيکودا :

کژدم غير حفاري است که اندازه آن تا ١٢ سانتي متر نيز می‌رسد. اين گونه که کژدم سياه نيز ناميده می‌شود آندروکتونوس کراسيکودا گونه ايست به رنگ قهوه‌ای، خرمايي، زيتوني تا سياه ، شانه‌ها، کليسرها، انتهاي پاها وسطح شکمي کژدم به رنگ زرد روشن می‌باشد .اين کژدم داراي نيش بزرگي است که هنگام گزش موجب درد شديدي می‌شود.( ٢٨درصد) از موارد کژدم گزيدگي در استان خوزستان و اولين عامل گزش انسان بوده است ( ٢١ ) و تقریباً همين سهم از گزش‌های کاشان (% ٣٠ ) را نيز دارد مرگ و مير ناشي از گزش اين جانور بيشتر در کودکان مشاهده شده است اما در مردان بالغ و نظامي که در خوزستان خدمت نموده‌اند، نيش اين کژدم مزاحم حتي بدون استفاده از پادزهر نيز درمان شده است.

اين کژدم پراکندگي وسيع در کشور داشته و از نواحي شمال کشور تا استان‌های جنوبي خليج فارس و تمام استان‌های غرب کشور، کرمان ، بوشهر، سمنان و

نقشه ١ پراکندگي عقربهاي Androctonus Crassicauda در ايران

خوزستان ) اهواز، اميديه ، بستان ،سوسنگرد، ماهشهر، خرمشهر، آبادان (،ا يلام ) دهلران ، مهران ،ا يوان (،آذربايجان غربي) چالدران ، خوي، ماکو، اشنويه ، اروميه(، کردستان ) مريوان (، خراسان بزرگ ) تايباد، خواف ، قائن ، بيرجند، نهبندان (،کرمانشاه ) جوانرود، سر پل ذهاب ، قصر شيرين (، کرمان ) بافت ، بردسير، بم ، جيرفت ، راور، رفسنجان ، زرند، سيرجان ، شهربابک ،عنبرآباد، کرمان ، کهنوج ، منوجان صيدشده ا ست نقشه شماره يک پراکندگي اين عقرب را در کشور نشان می‌دهد

7 Androctonus Crassicauda

الف – ٢ ) بوتاکوس لپتوکليس

کژدم غير حفاري است که اندازه آن تا ٧ سانتي متر نيز می‌رسد .رنگ بدن در ناحيه پشتي به درجات مختلف زرد کم و ضمايم بدن اغلب روشن‌تر است .تفاوت‌های ريختي در بين گونه‌های نگهداري شده در موزه ديده می‌شود .

اين کژدم پس از هوتنتوتا جاياکاري کژدم مهم جزيره کيش دانسته شده و در ظاهر ساير کژدم‌ها در اين جزيره اهميت زيادي ندارند اين جانور از استان‌های خوزستان رامهرمز، اهواز، ماهشهر، شوش ، سوسنگرد، بوشهر بوشهر و هرمزگان جزيره کيش صيد شده است .

نقشه ٢ پراکندگي کژدم فوق رابر اساس مناطق صيد در کشور نشان می‌دهد.

نقشه شماره ٢ پراکندگي عقرب Buthacus leptochelys در ايران

8 Buthacus leptochelys

الف – کمبسوبوتوس ماتهيزني2

کژدم غير حفاري است که ا ندازه آن تا ٤.٥ سانتيمتر نيز می‌رسد رنگ بدن به درجات مختلف زرد همراه با لکه‌های رنگي است .فر مهاي مختلف ريختي از اين گونه ديده می‌شود .در برخي فر مها دو بند آخر دم واجد حلقه‌های تيره است اين کژدم با فاصله زيادي از سومين کژدم خطرناک خوزستان در رتبه چهارم قرار داشته است با اين گونه بيشتر از مناطق خشک صيد شده است .اين کژدم از استا نهاي خوزستان -اهواز، مسجدسليمان ، دزفول ، باغ ملک ، ايذه و رامهرمز(، هرمزگان ) بندرعباس (، خراسان ) مشهد، سرخس ، کلات نادري(، کرمانشاه)جوانرود، سر پل ذهاب ، قصر شيرين ، پاوه (، ايلام دهلران ، مهران ، ايوان (، کردستان ) مريوان(، آذربايجان غربي) ماکو، سردشت (و اصفهان ) کاشان ، راوند (صيد شده است ) نقشه شماره ٣

نقشه شماره ٢ پراکندگي عقرب Compsobuthus matthiesseni در ايران

9 Compsobuthus matthiesseni

 

الف – ٢ هوتنتوتا جاياکاري

کژدمي غير حفاري است که اندازه آن تا ١٣ سانتي متر نيز می‌رسد. رنگ تلسو(سه بند آخر دم )، دو انگشت ثابت و متحرک، فمور، پدي پالپ ، آرواره‌ها و قسمت قدامي سپر سري متمايل به سياه و بقيه بدن متمايل به زرد است .اين کژدم در جزيره کيش گونه غالب بوده و با توجه به اهميت گردشگري جزيره فوق حائز اهميت جلوه می‌کند از استان هرمزگان جزيره هنگام ، ابوموسي، تنب بزرگ ،کيش و فارس صيد شده است . نقشه ٤ پراکندگي کژدم فوق را در کشور نشان می‌دهد.

رنگ سه بند آخر دم و چنگالهاي اين عقرب متفاوتتر از ساير قسمتهاي بدن است

الف – ٥ هوتنتوتا سولسيئي

کژدم نيمه حفاري است که اندازه آن تا ١٣ سانتي متر نيز می‌رسد.

رنگ بدن در سطح پشتي زرد و آخرين بند دم و تلسون و بخش قدامي پروزوما و کليسرها قهوه‌ای است .روي تمام نواحي بدن اين گونه ابریشم‌هایی ديده می‌شود .اين کژدم در زمره کژدم‌های با اندازه بزرگ و خطرناک ايران بشمار می‌آید در مطالعات خوزستان ، از اين کژدم ٣.٣٥ درصد گزش‌های انسان را صورت داده است .

(استا نهاي خوزستان ، آذربايجان غربي) چالدران ، سردشت (لرستان ،کرمانشاه ) جوانرود، سر پل ذهاب ، قصر شيرين ، پاوه (هرمزگان جزاير خليج فارس (، ايلام ) مهران ، دهلران .ايوان (، سيستان و بلوچستان ، کردستان ) بانه ، مريوان (، کهکيلويه و بوير احمد،، فارس ، اصفهان ) کاشان (، کرمان ) جيرفت و اردبيل جمع آوري شده است.نقشه ٥ پراکندگي گونه فوق را در کشور نشان می‌دهد.اين کژدم در زمره کژدم‌های با اندازه بزرگ و خطرناک ايران بشمار می‌آید

11 Hottentotta (Buthotus) saulcyi

الف – هوتنتوتا شاخ6

کژدم غير حفاري است که اندازه آن تا ١٣ سانتي متر نيز می‌رسد رنگ بدن قهوه‌ای تيره تا سياه است .همانندHottentotta saulcyi واجد ابریشم‌هایی درتمام نواحي بدن می‌باشد، به خصوص تلسون و دم آن پوشيده از پرز است اين کژدم نيز با وفور کمتر ٠.٢٥ يکي از عوامل گزش انسان در خوزستان بوده است از استان‌های خوزستان ) رامهرمز، اهواز، ماهشهر، شوش ، سوسنگرد بوشهر (و هرمزگان ) جزيره کيش صيد شده است.نقشه ٦ پراکندگي کژدم فوق را در کشور نشان می‌دهد

12 Hottentotta (Buthotus) schach

الف – ٧ مزوبوتوس اپئوس

کژدم غير حفاري است که اندازه آن تا ٦ سانتي متر نيز می‌رسد.تيره يا قهوه‌ای در سطح (Creast) رنگ بدن زرد با برجستگی‌ها پشتي می‌باشد و براي همين هم کژدم زرد خالدار ناميده می‌شود،در بعضي مناطق مانند خوزستان عوام آنرا کژدم توسن می‌نامند .اين گونه براحتي درا ماکن مسکوني زندگي می‌کند و فراوان‌ترین گونه درسرتاسر کشوراست که درا ماکن ا نساني بسر می‌برد در ميان نمونه‌های مورد بررسي فرم‌های متفاوت ريختي نيز ديده شده است .با توجه به اينکه اين گونه در زمره کژدم‌های مهم ايران از نظر فراواني گزش طبقه بندي شده است ، نياز به مطالعات دقیق‌تری دارد .اين کژدم ، با ٢١.٧درصد و با فاصله کمي از همي اسکورپيوسل پتوروس سومين عامل گزش انساني در خوزستان بوده است اين در حالي است که کژدم‌های زرد) مزوبوتوس اپئوس و اليويروس کوکازيکوس (درکاشان % ٦٢ گزش‌ها را صورت داده‌اند ) زهرا ين جانور خطرناک نيست ودرد آن پس از چند ساعت بدون هيچ گونه عارضه‌ای برطرف می‌شود در مناطق کوهستاني استان مازندران مزوبوتوس اپئوسا پئوس و مزوبوتوسا پئوس فيليپوويتچسکي گزارش شده‌اند که يکجا نقشه سازي شده‌اند .اين گونه با تیپ‌های محلي خود( از مناطق مختلف کشور مانند استانهاي خوزستان ( شوش ، ماهشهر،آبادان )، هرمزگان ) بندرعباس (، گلستان ) گرگان (، تهران ) ورامين وکوه هاي برغان (، کردستان ) سقز، مريوان ، بانه (، کرمانشاه ) سر پل ذهاب ، قصر شيرين ، پاوه (، ايلام ) دهلران ، ايوان ، مهران (، آذربايجان غربي) چالدران ، پيرانشهر، سردشت ، سلماس ، ماکو، خوي، اشنويه ،اروميه (، خراسان بزرگ ) قوچان ، درگز، سرخس ، نهبندان ، بيرجند،قائن ، خواف ، تايباد، تربت جام (صيد شده است .اين کژدم که از نظر فراواني کژدم غالب در استان کهکيلوبه و بوير احمد وشهرستان شيراز گزارش شده.نقشه ٧ پراکندگي مزوبوتوساپئوس را بر اساس استان صيد در کشور نشان می‌دهد.

13 Mesobuthus eupeus

الف – ٩ ادنتوبوتوس دوريه

کژدم حفاري است و قادر است حفراتي تا عمق ٤٠ سانتي متري در درون زمين حفر کند .اندازه اين گونه تا١٠سانتي متر نيز می‌رسد .رنگ بدن از زرد روشن تا تيره متغير واغلب رنگ ضمام بدن روشن‌تر از پروزوما می‌باشد.اين کژدم گونه غالب در مناطق مطالعه شده در استان هرمزگان بوده است و از بيشتر مناطق ايران ، شامل :استان‌های کرمان ) کرمان ، بافت ، سيرجان ، رفسنجان ، زرند، شهربابک ، کهنوج ، منوجان ، شهداد (يزد، اصفهان ) اصفهان ، کاشان ، شهرضا، مبارکه ، شاهين شهر، نائين (، استان مرکزي) اراک(، قزوين ، تهران ) بیابان‌های اطراف تهران ، کرج ، شميران ، ورامين (، سمنان گرمسار (آذربايجان غربي) اروميه ، نازلو، سلماس (، کرمانشاه ، بوشهر) برازجان (، همدان ، هرمزگان ) بندرعباس (گزارش شده است .نقشه ٨ پراکندگي اين گونه را در کشورنشان می‌دهد.

14 Odontobuthus odonturus

الف – ١١ ادنتوبوتوس ادنتوروس

گونه‌ای حفار است و اندازه بالغ آن به بيشتر از ٦ سانتي متر می‌رسد.رنگ بدن زرد کدر است اما برآمدگي چشم‌ها انتهاي نيش تيره وانبرک ها و پاهاي آن زرد کمرنگ است .اين گونه از اغلب مناطق غربي تا جنوبي و نواحي مرکزي کشور تا شهرستان مهريز و تفت به تعداد کم يافت شده است از خوزستان ) رامهرمز، مسجدسليمان (،فارس ) کازرون (بوشهر، کرمانشاه ) قصر شيرين (، ايلام ) دهلران جمع آوري شده است.نقشه شماره ٩

Odontobuthus odonturus

الف – ارتوکيروس فرزان پئي

اندازه اين کژدم حدود ٣ سانتي متر است .سطح پشتي بدن قهوه‌ای تيره تا سياه و رنگ بدن در نواحي جانبي سفيد می‌باشد .رنگ سطح شکمي شانه‌ها، انبرک‌ها و پاها از بند فمور به بعد زردکدر است .اين کژدم اغلب در نواحي خشک پراکندگي داردنمونه‌های موجود مورد بررسي در از مناطق دشتي و مسطح استان هرمزگان بندرعباس ناحيه دشتي خراسان جنوبي بيرجند گردآوري شده است .نقشه ١٠ پراکندگي گونه فوق را نشان می‌دهد.

16 Orthochirus (Simonoides) farzanpayi

الف – ١١ ارتوکيروس اسکربيکولوزوس

طول جنس بالغ آن تا حدود ٣ سانتي متر اندازه گيري شده است .رنگ کژدم تيره و اغلب با انعکاس قرمز يا سبز است .شانه‌ها،کليسرها و سطح شکمي زردرنگ وهمانند دم ،لکه دار است .مطالعات ميکروسکپي مويد و جود فرورفتگی‌های متعدد روي بدن اين گونه می‌باشد از گزش‌های بررسي شده در خوزستان ٠.٥درصد سهم اين عقرب است، ازاستان هاي خوزستان اهواز، انديمشک ،اميديه ، شادگان ، مسجد سليمان ، خرمشهر، هرمزگان بندرعباس (،تهران ) ورامين (، سيستان و بلوچستان ) زابل (، قم ، اصفهان ) کاشان (خراسان بزرگ ) مشهد، تربت جام ، بيرجند، سرخس ، کلات نادري،قوچان (، گيلان ) لوشان ، طارم (، تهران ) برغان (، سمنان ) شاهرود(،کرمانشاه)جوانرود، سر پل ذهاب ، قصر شيرين ، پاوه (، ايلام ) ايلام ، دهلران گزارش شده است .نقشه ١١ پراکندگي کژدم فوق را نشان می‌دهد.

Orthochirus scrobiculosus

ب : خانواده اسکورپيونيده

گونه‌های اين خانواده در آفريقا، آسيا و استراليا وجود دارند .تعدادي از بزرگترين کژدم‌های دنيا متعلق به اين خانواده هستند. اکثر گونه‌های اين خانواده به طور قابل ملاحظه‌ای به نسبت بي خطر هستند.

ب -اسکورپيو مائوروس

اين گونه قادر به حفر حفراتي به عمق ٢٠ الي ٧٠ سانتي متر نيز می‌رسد .ندازه اين گونه تا ٦.٥ سانتي متر هم می‌رسد بدن زرد تا قهوه‌ای کمرنگ ، انبرک‌ها و پاها روشن و انگشت‌ها،پدي پالپ ها و برآمدگی‌های چشم‌های تيره است .دم کژدم داراي پرز و ابريشم می‌باشد .انبرک‌ها به خوبي رشد کرده و درشت هستند .اين کژدم حفار بوده و از استان‌های خوزستان ، کردستان بانه – سقز(، گيلان ) لوشان ، رودبار(، فارس ، آذربايجان غربي اشنويه (، قزوين ، تهران ) کرج (، سمنان ) شاهرود(، بوشهر، کرمانشاه جوانرود سرپل ذهاب (و ايلام ) دهلران ، ايوان صيد شده است .

در استان خوزستان ، در اطراف شهراهواز گورستان علي العقده ودر اطراف شوش ، مزارع و تپه‌های اطراف روستاي عمله تيمور وخانه بهداشت اين روستا اين کژدم از درون لانه‌های خود با ريختن آب صيد شده است .

اين جانور جز کژدم‌های خطرناک کشور محسوب نمی‌شود و در ده سال اخير از فهرست جانوراني که بر عليه زهر آنها سرم ضد زهر توليد گرديده ، حذف شده است نسبت به ساير کژدم‌ها مقاومت بيشتري به سموم دفع آفات نشان داده است اين جانور گیره‌های پهن و قوي دارد که نسبت به کزدم هاي خانواده بوتيده در صورت گرفتن دست درد زيادتري ايجاد می‌نماید نقشه ١٢

18 Scorpio maurus

ج : خانواده هميسکورپيده

اعضاي اين خانواده شباهت زيادي به خانواده اسکورپيونيده دارند و از اين روي درگذشته به عنوان يک خانواده محسوب می‌شدند اين کژدم‌ها در نواحي گرمسيري و قسمتي از نواحي نيمه گرمسيري وجود دارند.تعدادي از گونه‌های اين خانواده ، دم‌های باريک و قلمي دارند و بعضي از افراد اين خانواده بدن بسيار پهن شده دارد و مانند اين است که کسي روي آنها راه رفته باشد، اين سازش ريختي به خاطر زندگي در سوراخ‌ها و شکاف‌ها به دست آمده است

ج – الف هميسکورپيوس لپتروس

اين کژدم در زمره کژدم‌های خطر ناک ايران بويژه براي کودکان محسوب می‌شود و اين موضوع با توجه به اين که گزش دردناکي در مقايسه با ساير کژدم‌های ايران ندارد مهمتر جلوه می‌نماید در حالي که اين کژدم دومين عامل گزش انساندر خوزستان گزارش شده است ولي با % ٨٩ مرگ ومير و % ٩٢ بستري ناشي از کژدم زدگي، خطرناک‌ترین کژدم کشورمحسوب می‌شود هميسکور پيوس لپتوروس گونه‌ای غيرحفاري است که اندازه ماده آن اغلب ٥ سانتيمتر در نر به ٨ سانتي متر می‌رسد .دوشکلي جنسي دارد .رنگ بدن زرد شفاف تا کدر است .انبرک‌ها و پاها روشن و انگشت‌ها قهوه‌ای مايل به قرمز است و انتهاي بندهاي پاها لکه قهوه‌ای ديده می‌شود .انگشت متحرک کليسرها دو شاخه است .سم اين کژدم از نوع سيتوتوکسيک است و از اين روي می‌تواند سبب التهابات شديد، زخم و جراحت‌های پوستي وسيع گردد .( ٣٧ ) اين گونه از برخي نقاط گرم و مرطوب ايران گزارش شده است .اين کژدم از استان‌های خوزستان ) شهرهاي اهواز، دزفول ، ايذه ، مسجدسليمان ، رامهرمز، شوش (، سمنان ، فارس ، کردستان ) مريوان (، هرمزگان ) بندرعباس (، بوشهر، ايلام مهران ، ايوان ، دهلران (، لرستان ) پل دختر و اليگودرز(، کرمانشاه جوانرود، سر پل ذهاب ، قصر شرين ، پاوه (و کرمان ) جيرفت ،کهنوج و منوجان (گزارش شده است . نقشه ١٣ پراکندگي اين کژدم در ايران را نشان می‌دهد.

خلاصه :

خطرناک‌ترین عقربهاي ايران به ترتيب

١ – هميسکورپيوس لپتروس : خطرناک‌ترین و مرگبارترين عقرب ايران است که در خورستان به آن گاديم ميگويند عقربي که زرد رنگ است و جثه کوچکي دارد.. نرهاي گاديم خطرناک‌ترند. آن‌ها به خاطر دم بلندشان به راحتي می‌توانند سم خود را وارد بدن قرباني کنند.گونه گاديوم از عقرب‌هایی است که براي گزيدن تعلل نمی‌کند.

همچنين گاديوم از وارد کردن بيشتر از حد سم خود در بدن قرباني، ابايي ندارد. اين ويژگي دست و دلبازي براي تزريق سم در گاديوم ها آن‌ها را به خطرناکترين عقرب‌ها در خوزستان و ايران تبديل کرده است .

٢- کمپسوبوتوس ماتهيزني : گونه ديگري است که جثه بسيار

کوچک و بدن باريک و کشیده‌ای دارد. اين عقرب به رنگ زرد يا آجري است . ماتهيزني هم از گونه‌ای است که بايد آن را در خطه خوزستان سراغ گرفت ، چيزي که اينگونه عقرب را به شهرت رسانده سهم مهلک آنهاست .

سم ماتهيزني ها به راحتي می‌تواند درصد باورنکردني از گلبول‌های قرمز خون را تخريب کند.

٣»آندرکتونوس کراسيکودا : در واقع همان عقرب سياه است .

کراسيکودا جثه درشت‌تری نسبت به دو گونه قبلي دارد. رنگ آن سياه يا قهوه‌ای تيره است . اينگونه نه تنها در خوزستان بلکه در تمامي نقاط ايران پراکندگي دارد. سم کراسيکودا نيز کشنده است . البته نه بيشتر از دو گونه ديگر. شايد اين به خاطر رنگ سياه و شکل و شمايل رعب انگيزش باشد که همه تصور می‌کنند مهلک‌ترین و مرگبارترين عقرب دنياست .

کمک‌های اوليه در عقرب گزيدگي

زهر کژدم مايعي بيرنگ و شفاف است که خاصيت قليايي تا خنثي دارد و در واقع نوعي پروتئين است . سم از عناصري مانند کربن ، ئيدروژن ، ازت و گوگرد تشکيل شده است . سم شامل پروتئین‌های مختلفي از قبيل توکسين و آنزيم می‌شود .توکسين ها يا فاکتورهاي سمي شامل :

نورووکسين (سم عصب گرا)، هموتوکسين (خون ) کارديوتوکسين (قلب )

آنزیم‌ها که باعث سهولت تأثير سم می‌شوند شامل لستيناز، هيالورونيداز، فسفوليپاز، پروتئيناز و آنزیم‌های انعقادي يا ضدانعقادي است .

زهر کژدم‌ها بيشتر بر بند پايان و جانوران کوچک مؤثر است اما بعضي گونه‌های آن مانند «عقرب قاتل » براي انسانها هم کشنده هستند. اين معلوم نيست که يک عقرب پس از مردن تا چند دقيقه می‌تواند بگزد.

زهر اکثر کژدم‌های سمي باعث نابودي گلبول‌های قرمز خون می‌شود و در محل گزش نيز تغيير رنگ موضعي و تورم دردناک ايجاد می‌کند. گرچه بطور متناقص سم بعضي از انواع کشنده باعث علائم موضعي و تورم زياد نمی‌شود ولي حتماً بايد توسط پزشک معاينه شده و با تزريق سرم ضد عقرب درمان شود، کودکان و افراد سالمند نيز نسبت به سم عقرب آسيب پذيرتر بوده و نيازمند توجه بيشتري می‌باشند. علاوه بر آسيب به گلبول‌های قرمز، زهر عقرب علائم عصبي نيز ايجاد می‌کند که شامل بيقراري، تشنج ، راه رفتن نامتعادل ، آبريزش از دهان ، حساسيت شديد پوست به لمس ، انقباضات ماهیچه‌ای، درد شکم و کاهش کارکرد سيستم تنفسي می‌باشد که در اکثر موارد اين علائم در عرض ٤٨ ساعت فروکش می‌کنند.

عقرب گزيدگي

کژدم‌های ايران بالاترين ميزان گزيدن را در دنيا به خود اختصاص داده‌اند .طبق نتايج بررسيها، افرادي که ٦ ساعت پس از گزش به مراکز درماني مراجعه می‌کنند ٢ برابر کساني که بين ٦ تا ١٢ ساعت و ٥ برابر کساني که بيش از ١٢ ساعت به مرکز درمان می‌روند، شانس مرگ کمتري دارند. از آنجايي که کژدم‌ها بيشتر در مناطق گرم و شب‌ها فعال هستند رعايت نکات ايمني در مورد جلوگيري از عقرب گزيدگي بخصوص در مناطق گرمسيري و به هنگام تاريکي هوا اهميت دارد .مثل پوشيدن جوراب ، شلوار و کفش مناسب ، تکان کفش و لباس قبل از پوشيدن و غيره .

علائم عمومي عقرب گزيدگي :

علائم اوليه : پس از چند دقيقه از گزش عقرب که اغلب در ناحيه دست و پا اتفاق ميافتد علايمي چون درد، تاول ، قرمزي، تورم مشاهده می‌شود؛

علائم ثانويه : سپس با گذشت چند ساعت از گزش ، ممکن است علايم زير در فرد مشاهده شود :

تند شدن نبض ، بالا رفتن فشار خون ، سرگيجه ، حالت تهوع و استفراغ ، بياختياري ادرار و مدفوع ، تنگي نفس ، تشنج ، و افزايش ترشح بزاق .

اقدامات درماني :

عقرب گزيدگي اغلب خطرناک نيست و تنها باعث بروز علايم و نشانه‌ها موضعي در محل گزش می‌گردد. با اين وجود بايد کمک‌های اوليه ضروري را براي مصدومين انجام داد و خطرناک بودن يا نبودن عقرب و شدت مسموميت را به کادر درماني و پزشک واگذار کرد.

*شستشوي محل زخم با آب و صابون ،

*بيرون آوردن وسايل تزئيني و جواهرات ،

*استفاده از کمپرس سرد براي کاهش درد و تورم بايد در وحله اول مورد توجه قرار گيرد

بدين منظور می‌توان از يک تکه يخ استفاده کرد ولي هرگز نبايد اندام گرفتار را در آب يخ غوطه ور ساخت .

براي کمک‌های اوليه مؤثر بايد به اين نکات پرداخت :

*ارزيابي صحنه حادثه ،

*به فرد آسيب ديده اطمينان دهيد و او را آرام کنيد ؛ آرامش فرد باعث می‌شود که جذب زهر کند باشد

. خونسردي خود را نيز حفظ کنيد.

*دور کردن يا پرهيز از خطر،

* در خواست کمک در صورت لزوم ؛

*سپس ارزيابي اوليه مصدوم و انجام مراحل ABC و ديگر کمک‌های اوليه ضروري در صورت لزوم ؛

*عضو نيش زده را در صورت امکان پائين تر از سط ح بدن قرار دهيد و به سرعت آن را بي حرکت کنيد .

*بي حرکت نگه داشتن مصدوم و ثابت نگه داشتن عضو گزيده شده ؛

*کمپرس سرد البته از گذاشتن يخ به صورت مستقيم بر روي اندام بايد خودداري شود؛

* استفاده از دستگاه مکنده مخصوص جهت خارج کردن سم ، در صورت عدم وجود دستگاه مکنده مخصوص ،

*در مورد بريدن و مکيدن محل زخم با دهان توافق نظر وجود ندارد. بعضي صاحب نظران با اين کار مخالف هستند و عده‌ای استفاده از اين روش را مجاز می‌دانند

* سپس انتقال سريع به مرکز درماني بايد توجه داشت که بهتر است بدون فوت وقت و انجام اقدامات اضافي مصدوم را هر چه سريعتر به مراکز درماني منتقل کرد.

علايم گزيدگي با عقرب «گارديم » در ابتدا بسيار خفيف و ناچيز است و همين مسئله اغلب باعث عدم مراجعه به موقع فرد به مراکز درماني می‌گردد. اما مراجعه به مراکز درماني لازم و ضروري است و تأخیر می‌تواند منجر به بروز علايم مختلف مسموميت ، از بين رفتن بافت‌های بدن در محل گزش يا حتي در موارد شديد منجر به مرگ فرد گردد. گزيدگي عقرب در افراد پير، کودکان ، نوزادان و افراد مصدوم خطرناک‌تر است . همچنين اگر گزش متعدد يا نزديک سر و صورت يا گردن مصدوم باشد، خطرناک‌تر از گزش اندام (دست و پا) خواهد بود.

در برخي موارد و در صورت شديد بودن مسموميت در مراکز درماني از پادزهر سم عقرب براي خنثيسازي سم و درمان فرد استفاده می‌شود. البته اين کار بايد با دستور پزشک و تحت نظارت مستقيم او انجام شود.


تهیه و تنظیم : سایت ایپابفا

پاسخ دهید