کانال تلگرام سایت قصه و داستان ایپابفا
Iran-scorpion-epubfa.ir-59

آشنایی با عقربهای ایران

+1
0

آشنايي با عقربهاي ايران

گرد آوری و ترجمه :

مهندس وحید بهروان

مقدمه :

بسیاری از کوهنوردان , طبیعت کردان و بیابان نوردان در طول سفر در طبیعت با عقربها مواجه می‌شوند عقرب‌ها جانوران شگفت انگیز و مرموزی هستند که شب‌ها به آرامی به فعالیتهای زیستی خود می‌پردازند .این بندپایان با وجودی که بسیار ترسناک و تنفر آور به نظر می‌رسند ولی همیشه کنجکاوی بشر را متوجه خود می‌کنند .به جرات می‌توان گفت که این جانوران در تمامی اسطوره‌های ملل مختلف نقش دارند . به طور حتم در نقش و نگاره‌های باستانی کشورهای مختلف با نقش عقرب برخورد کرده‌اید . به هر حال این موجودات عجیب به دلیل ظاهر ترسناکی که دارند به عنوان نمادهای گوناگون کاربرد داشته و دارند اما بیش از همه انسان کنجکاو است که در باره جانوران خطرناک به ویژه عقرب بیشتر بداند و چه بسا که همین کنجکاوی باعث شده است که شایعات زیادی در رابطه با عقرب‌ها بوجود بیاید این شایعات بیشتر به علت نبود اطلاعات رواج پیدا می‌کند و تقریباً تمامی آنها از نظر علمی بی اساس هستند کتابی که پیش رو دارید مجموعه علمی و کاربردی در باره عقربهای ایران است که اطلاعات کلی و مفیدی درباره عقربهای ایران و نحوه پراکندکی هر عقرب و کمکهای اولیه در عقرب گزیدگی و ….ا در اختیار شما قرار می‌دهد که از منابع مختلف خارجی و داخلی تهیه شده است امیدوارم مورد استفاده دوستان قرار گیرد.

آذر بایجان شرقی

بهروان

فهرست مطالب :

آشنایی با عقربها ……………………………………………………………………………………………. ٢

آناتومی عقربها ………………………………………………………………………………………………….٢

شکار و محل زندگی …………………………………………………………………………………………..۴

خطرناک‌ترین عقربها ……………………………………………………………………………………………۶

تولید مثل عقربها………………………………………………………………………………………………..٧

محل زندگی عقربها …………………………………………………………………………………………….٨

آشنایی با عقربهای ایران ……………………………………………………………………………………١١

کمک‌های اولیه در عقرب گزیدگی …………………………………………………………………………٢٧

منابع …………………………………………………………………………………………………………………٢٢.

آشنایی با عقربها :

کژدم یا عقرب و یا دراز دم نام یکی از گونه‌های بندپایان رده عنکبوتیان است که دارای ٨ پا و نیشی با زهر

کشنده می‌باشد. نیش عقرب در نوک دم آن قرار دارد. عقرب‌ها شب‌ها به آرامی به فعالیت‌های زیستی خود می‌پردازند و بیشتر در آب و هوایی گرم فعال هستند .این جانوران دارای چنگال‌های خارداری هستند که در واقع قسمتی از دهان آنها محسوب می‌شود. آن‌ها قادرند که ماده سمی خطرناکی از قسمت عقب بدنشان به طرف مهاجمین بپاشند. این جانور بیشتر در شب شکار می‌کند و پاهای بلند جلویی خود را برای پیدا کردن غذا به کار برده و پس از یافتن غذا آن را به وسیله چنگال‌هایش می‌گیرد. کژدم‌ها اغلب در طول روز در زیر سنگ‌ها یا در سوراخ زمین پنهان می‌گردند.

آناتومی عقربها:

راسته‌ی عقرب‌ها از رده‌ی عنکبوتیان و شاخه‌ی بندپایان هستند که آثار آنها روی کره‌ی زمین از دوره‌ی سیلورین یعنی، حدود ۴٢٠ میلوین سال پیش ،به صورت سنگواره پیدا شده است .این مسئله نشان دهنده‌ی وجود عقرب‌ها پیش از پیدا شدن دایناسورها است . به طور کل ،راسته‌ی عقرب‌ها شامل ٢٨ خانواده است

۱ scorpion

۲ Anatomy Scorpio

که حدود نصف این خانواده‌ها منقرض شده‌اند.گونه‌های زنده‌ی فعلی شامل ١۴ خانواده هستند که بیش از١۶٠٠ گونه را شامل می‌شوند و در بیش از ٢٠٠ جنس گروه بندی شده‌اند. عقرب‌ها از قرن‌ها قبل به علت داشتن مشخصات ظاهری ویژه برای انسان شناخته شده هستند.این جانوران در تمام دنیا پراکنده‌اند و در بیابان‌ها، جنگل‌ها، چمنزارها، سواحل دریاها و اطراف رودخانه‌ها و کوهها دیده شده‌اند. عقرب‌ها بدن نسبتاً پهن و کشیده دارند و اندازه‌ی آنها از ٣ تا ١٠ سانتی متر متفاوت است ، ولی بزرگ‌ترین آنها نوع آفریقایی است که طول آن به ٢١ سانتی مترهم می‌رسد

بدن عقرب‌ها مثل سایر جانوران رده‌ی عنکبوتیان از بخشی در جلو به نام سرسینه و بخش دیگری در عقب به نام شکم تشکیل می‌شود. قسمت عقب به دو قسمت میانی و خلفی تقسیم می‌شود که شامل شکم و دم است .

سرسینه یک تکه به نظر می‌رسد،ولی دو قسمت میان و خلفی به صورت بند بنددیده می‌شوند.در طرفین سرسینه انبرک‌ها و پاها و در جلوی آن آرواره‌های دهانی قرار دارند.تمام این اعضا بندبند هستند. در سطح پشتی سرسینه چشم‌های میانی و جانبی قرار گرفته‌اند.سطح شکمی تقریباً به طور کامل به وسیله‌ی آخرین بند انبرک‌ها، پاها، ضمایم آنها و پلاک منفردی به نام استرنم پوشیده شده است .هربند ناحیه‌ی میانی درسطح پشتی ترگیت و در سطح شکمی استرنیت نامیده می‌شود.در سطح پشتی هفت بند و درسطح شکمی فقط پنج بند قابل شمارش است .در سطح شکمی میانی اعضایی نظیرشکاف های تنفسی، شانه‌ها و سرپوش تناسلی دیده می‌شوند.قسمت خلفی یا دم باریک‌تر از تنه و از پنج بند تشکیل شده است .غده‌ی سمی و نیش درانتهای قسمت خلفی قرار گرفته‌اند.

شکل و محل زندگی

کژدم‌ها رنگ‌های مختلفی مثل زرد مایل به قهوه‌ای، قهوه‌ای، خاکستری و سیاه دارند و اندازه آنها بین ٩ میلی مترتا ٢١ سانتیمتر مختلف است . ولی بواسطه شکل بدنی خود که حالتی تخت و صاف دارد، می‌تواند از شکاف هائی به عرض ٣ میلیمتر نیز عبور کنند و خود را وارد خانه سازند. کژدم‌ها در محیط خارج از خانه در شکاف و درز بین سنگ‌ها، زیر پوست درختان ، بین هیزم‌ها و مانند آن یافت می‌شوند و در محیط داخل خانه حمام ، دستشوئی، آشپزخانه و محیط‌های مرطوب دیده می‌شوند. این جانوران در طول روز در گوشه‌ای بیحرکت و پنهانند و در طی شب فعالیت خود را آغاز می‌کنند و به دنبال شکار خود می‌روند و سم خود را از طریق نیش که در انتهای دم آنها وجود دارد به شکار خود تزریق می‌کنند.

شکار

کژدم‌ها اغلب حشرات موذی را به دام می‌اندازند و از این نظر اهمیت دارند .آن‌ها اغلب سوسک‌های سیاه و اگر بتوانند قورباغه‌ها را نیز شکار می‌کنند .آن‌ها پس از شکار، طعمه را ابتدا نیش می‌زنند سپس با حرکات کلیسر یا به عبارتی آرواره‌های خود شروع به خرد کردن بدن طعمه می‌کنند و در این موقع بر اثر ترشح آنزیمی آن را به

صورت مایع در می‌آورند. در ناحیه دهان دارای پرزهایی هستند که به صورت فیلتر عمل می‌کنند و از ورود ذرات غذایی کوچک به مری جلوگیری می‌کنند زیرا مواد غذایی فقط باید به صورت مایع وارد شوند .بنابراین عقرب‌ها مواد سفت را به صورت تفاله‌های گلوله شده به دور می‌اندازند. به همین دلیل است که عمل خوردن غذا در عقرب‌ها به طول می‌انجامد و گاهی تا ٢۴ ساعت طول می‌کشد. همچنین عقرب‌ها به آب نیاز دارند و عقرب‌های نواحی مرطوب معمولاً آب را به صورت جداگانه می‌نوشند و عقرب‌های نواحی خشک نیز آب مورد نیاز را از بدن طعمه فراهم می‌کنند. عقرب‌ها پس از غذا خوردن ، ساعت‌ها به تمیز کردن خود می‌پردازند و به وسیله مایعی که از دهان ترشح می‌کنند، به تمیز کردن پاها و کلیسرهای خود می‌پردازند. عقرب‌ها گرسنگی و تشنگی مقاومت زیادی دارند به طوری که می‌توانند ماه‌ها بدون آب و غذا زنده بمانند.

دشمنان طبیعی

کژدم‌ها دو دشمن طبیعی دارند یکی از آنها یک نوع سار است و دیگری مگس و جالب‌تر اینکه عقرب‌ها تنها موجوداتی هستند که اشعه رادیو اکتیو تاثیری به آن‌ها ندارد.

ضعیف‌ترین عقرب‌ها ۴٠٠٠٠ راد (واحد اندازه گیری تشعشعات تولیدکننده یون جذب شونده ) را تحمل می‌کنند این عدد در مورد انسان کمتر از تنها ۶٠٠ راد می‌باشد و بدین گونه حتی از انفجار اتمی هم جان سالم به در می‌برند.

عقرب جرار

خطرناک‌ترین کژدم

برخلاف شایعه‌ای که می‌گوید خطرناک بودن عقرب به رنگ آن بستگی دارد و در برخی از نقاط ایران معتقدند که عقرب زرد خطرناک است و در برخی از نقاط دیگر عقرب سیاه را خطرناک می‌دانند، این ارزیابی قابل قبول نیست و رنگ عقرب هیچ نقشی در غلظت سم یا خطرناک بودن آن ندارد. می‌توان گفت که سم عقرب‌های نواحی خشک و گرمسیر در ایران دارای غلظت بالایی است . خوشبختانه خطرناکترین عقرب‌ها هم هنگام گزش انسان معمولاً تمامی سم خود را تزریق نمی‌کنند زیرا عقرب در مصرف سم صرفه جویی می‌کند و همیشه در گزش اول با تزریق مختصری آنزیم سعی در دور کردن دشمن دارد، ولی چنانچه اسیر شود و راه فراری نداشته باشد مجبور به تزریق سم اصلی خود می‌شود. عقرب برای جایگزینی سم خود نیاز به تغذیه بیشتر دارد و برای همین زیاد مایل نیست که سم خود را هدر دهد. سم نوعی کژدم به نام سنتروروئید اسکالپچراتوس ٣ شدیدًا کشنده است که عقربی کوچک و زرد رنگ است با یک توبرکول کوچک روی پشت .طول این جانور ۵/۲ تا ۵/۷سانتی متر است و به آن «عقرب جرار» نیز گفته می‌شود.

خطرناک‌ترین نوع عقرب در ایران عقرب گاردیوم است که در منطقه خوزستان یافت می‌شود و سمی کشنده دارد سم سایر عقربها کشنده نیست .

۳ Centruroides Sculpturatus

تولید مثل

کژدم‌ها زنده زا بوده و اغلب از نیمه تابستان تا نیمه پاییز می‌زایند و تعداد نوزادها بسته به نوع عقرب از ٢ تا ٩٠ عدد متغیر است . در برخی از انواع عقرب‌ها، نوزادان از سر خارج می‌شوند و در برخی دیگر نوزادان از دم .نوزادان پس از تولد خود را به سطح پشتی بدن مادر می‌رسانند و دست کم تا زمان نخستین پوست اندازی نوزادان بر پشت کژدم مادر جابجا می‌شوند. در این هنگام اغلب ، به علت گرسنگی و نبود غذا عقرب مادر از چند نوزاد خود به عنوان غذا استفاده می‌کند.

مراحل زایمان عقربها :

عقرب قبل از زایمان

پشت عقرب شکافته می‌شود تا عقربهای نوزاد از آن خارج شوند

روند خروج بچه عقرب ها معمولاً تا ۵ روز ادامه دارد وبچه عقرب ها بعد از خروج کم کم پراکنده می شوند.

بعد از پایان یافتن وضع حمل پشت عقرب به حالت اولیه برمیگردد

محل زندگی عقربها :

عقربهای حفار

عقربهای نیمه حفار

عقربهای غیر حفار

عقرب‌ها را می‌توان بر حسب محل زندگی به سه گونه تقسیم بندی کرد:

الف : عقربهای حفار

کژدم‌های حفار هستند که دارای قدرت لانه کنی هستند و قادر به حفر لانه‌هایی با عمق حدود ٢۵ تا ۵٠ سانتی متر می‌باشند ممکن است در شرایط عادی برخورد انسان باکژدم های حفار کمتر باشد اما در شرایط نظامی و مواقع اضطراری، بنا به دلایلی چون خاک برداری و حفر سنگر، احتمال برخورد باکژدم های حفار بیشتر می‌شود

ب : عقربهای نیمه حفار :

گروه دیگر کژدم‌های نیمه حفار هستند که مخفیگاه‌های آ ن ها شامل :شکاف دیوار و زیر سنگ‌ها، خار و

خاشاک و خرده چوب‌ها، شیارها و ترک‌های تنه درختان و زیربرگ ها می‌شود

ج : عقربهای غیر حفار

کژدم‌های غیر حفار

از مواد و چیزهایی که به صورت طبیعی و یا غیر طبیعی وجود دارد به عنوان پناهگاه استفاده می‌کنند .کژدم‌های غیر حفار که وارد اماکن انسانی نیز می‌شوند، در مکان‌هایی در منازل از قبیل محل‌های نگهداری لباس ، داخل پوتین و کفش و در زیر وسایل رها شده روی زمین پناه می‌گیرند

 

خون

خون عقرب‌ها دارای هموسیانین می‌باشد که به صورت مایعی روشن و حاوی مقدار زیادی مس است . خون کژدم‌ها به علت وجود مس در مجاورت هوا اکسید می‌شود و از این رو به رنگ آبی یا سبز دیده می‌شود.خون عقرب‌ها سمی است به طوری که اگر آن را به یک موش تزریق کنند موجب مرگ آن می‌شود.

تنفس

نیاز کژدم‌ها به اکسیژن بسیار کم است به طوری که می‌توانند تا یک شبانه روز در عمق آب زنده بمانند یا این که ماه‌ها در یک بطری در بسته زنده بمانند.

بر اساس آخرین مطالعات می‌توان عقربهای ایران را به سه دسته کلی تقسیم بندی کرد:

۱-خانواده بوتیده۴

۲-خانواده اسکورپیونیده۵

۳-خانواده همیسکورپیده۶

الف : خانواده بوتیده

خانواده بوتیده ، بزرگ‌ترین خانواده در میان کژدم‌ها می‌باشد

وپراکندگی وسیعی در سراسر جهان به استثنا زلاند نو و مناطق قطبی دارد .تا به حال از این خانواده ٨٨ جنس و ٩١٣ گونه معرفی شده است .اعضای این خانواده بویژه در مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر یافت می‌شوند .گونه‌های این خانواده اندازه‌ای بین ٢٠ تا ١٢٠میلی متر دارند ودارای جناغ اغلب سه گوش هستند .تعدادی از گونه‌های این خانواده در زمزه کژدم‌های بزرگ محسوب می‌گردند در حالی که سایر گونه‌های این خانواده به لحاظ اندازه بدن درشمار گونه‌های متوسط طبقه بندی می‌گردند .

اعضای این خانواده اغلب همرنگ محیط زیست خود هستند هر چند که تعدادی از آنها به درجات مختلف به رنگ‌های قهوه‌ای و سیاه نیزدیده می‌شوند.

تعداد چشم‌های کناری این خانواده ٢ تا ۵ جفت بوده و طول دم برابر طول شکم و سفالوتوراکس حیوان می‌باشد .اعضای این خانواده گستردگی جهانی بیشتری را در میان خانواده‌های دیگر دارد

گزش آنان دردناک است پس از گزش این کژدم‌ها، تورم بی حسی در محل گزش و سپس درد که بیشتر در شبا حساس می‌شود مشاهده می‌گردد .مانند بیشتر کژدم‌ها، افراد این خانواده به دلیل اهمیت پزشکی، در خیلی از نقاط دنیا مورد توجه قرار دارد در ایران از این خانواده می‌توان به عقربهای ،Odontobuthus، Mesobuthus، Androctonus Olivirus و Orthochirus،Apistobuthus، Compsobuthus،Hottentata اشاره کردکه در زیر به توضیح مختصر درباره هرکدام می‌پردازیم.

۴ Buthidae

۵ Scorpionidae

۶ Hemiscorpiidae

الف -١ ) آندروکتونس کراسیکودا :

کژدم غیر حفاری است که اندازه آن تا ١٢ سانتی متر نیز می‌رسد. این گونه که کژدم سیاه نیز نامیده می‌شود آندروکتونوس کراسیکودا گونه ایست به رنگ قهوه‌ای، خرمایی، زیتونی تا سیاه ، شانه‌ها، کلیسرها، انتهای پاها وسطح شکمی کژدم به رنگ زرد روشن می‌باشد .این کژدم دارای نیش بزرگی است که هنگام گزش موجب درد شدیدی می‌شود.( ٢٨درصد) از موارد کژدم گزیدگی در استان خوزستان و اولین عامل گزش انسان بوده است ( ٢١ ) و تقریباً همین سهم از گزش‌های کاشان (% ٣٠ ) را نیز دارد مرگ و میر ناشی از گزش این جانور بیشتر در کودکان مشاهده شده است اما در مردان بالغ و نظامی که در خوزستان خدمت نموده‌اند، نیش این کژدم مزاحم حتی بدون استفاده از پادزهر نیز درمان شده است.

این کژدم پراکندگی وسیع در کشور داشته و از نواحی شمال کشور تا استان‌های جنوبی خلیج فارس و تمام استان‌های غرب کشور، کرمان ، بوشهر، سمنان و

نقشه ١ پراکندگی عقربهای Androctonus Crassicauda در ایران

خوزستان ) اهواز، امیدیه ، بستان ،سوسنگرد، ماهشهر، خرمشهر، آبادان (،ا یلام ) دهلران ، مهران ،ا یوان (،آذربایجان غربی) چالدران ، خوی، ماکو، اشنویه ، ارومیه(، کردستان ) مریوان (، خراسان بزرگ ) تایباد، خواف ، قائن ، بیرجند، نهبندان (،کرمانشاه ) جوانرود، سر پل ذهاب ، قصر شیرین (، کرمان ) بافت ، بردسیر، بم ، جیرفت ، راور، رفسنجان ، زرند، سیرجان ، شهربابک ،عنبرآباد، کرمان ، کهنوج ، منوجان صیدشده ا ست نقشه شماره یک پراکندگی این عقرب را در کشور نشان می‌دهد

۷ Androctonus Crassicauda

الف – ٢ ) بوتاکوس لپتوکلیس

کژدم غیر حفاری است که اندازه آن تا ٧ سانتی متر نیز می‌رسد .رنگ بدن در ناحیه پشتی به درجات مختلف زرد کم و ضمایم بدن اغلب روشن‌تر است .تفاوت‌های ریختی در بین گونه‌های نگهداری شده در موزه دیده می‌شود .

این کژدم پس از هوتنتوتا جایاکاری کژدم مهم جزیره کیش دانسته شده و در ظاهر سایر کژدم‌ها در این جزیره اهمیت زیادی ندارند این جانور از استان‌های خوزستان رامهرمز، اهواز، ماهشهر، شوش ، سوسنگرد، بوشهر بوشهر و هرمزگان جزیره کیش صید شده است .

نقشه ٢ پراکندگی کژدم فوق رابر اساس مناطق صید در کشور نشان می‌دهد.

نقشه شماره ٢ پراکندگی عقرب Buthacus leptochelys در ایران

۸ Buthacus leptochelys

الف – کمبسوبوتوس ماتهیزنی۲

کژدم غیر حفاری است که ا ندازه آن تا ۴.۵ سانتیمتر نیز می‌رسد رنگ بدن به درجات مختلف زرد همراه با لکه‌های رنگی است .فر مهای مختلف ریختی از این گونه دیده می‌شود .در برخی فر مها دو بند آخر دم واجد حلقه‌های تیره است این کژدم با فاصله زیادی از سومین کژدم خطرناک خوزستان در رتبه چهارم قرار داشته است با این گونه بیشتر از مناطق خشک صید شده است .این کژدم از استا نهای خوزستان -اهواز، مسجدسلیمان ، دزفول ، باغ ملک ، ایذه و رامهرمز(، هرمزگان ) بندرعباس (، خراسان ) مشهد، سرخس ، کلات نادری(، کرمانشاه)جوانرود، سر پل ذهاب ، قصر شیرین ، پاوه (، ایلام دهلران ، مهران ، ایوان (، کردستان ) مریوان(، آذربایجان غربی) ماکو، سردشت (و اصفهان ) کاشان ، راوند (صید شده است ) نقشه شماره ٣

نقشه شماره ٢ پراکندگی عقرب Compsobuthus matthiesseni در ایران

۹ Compsobuthus matthiesseni

 

الف – ٢ هوتنتوتا جایاکاری

کژدمی غیر حفاری است که اندازه آن تا ١٣ سانتی متر نیز می‌رسد. رنگ تلسو(سه بند آخر دم )، دو انگشت ثابت و متحرک، فمور، پدی پالپ ، آرواره‌ها و قسمت قدامی سپر سری متمایل به سیاه و بقیه بدن متمایل به زرد است .این کژدم در جزیره کیش گونه غالب بوده و با توجه به اهمیت گردشگری جزیره فوق حائز اهمیت جلوه می‌کند از استان هرمزگان جزیره هنگام ، ابوموسی، تنب بزرگ ،کیش و فارس صید شده است . نقشه ۴ پراکندگی کژدم فوق را در کشور نشان می‌دهد.

رنگ سه بند آخر دم و چنگالهای این عقرب متفاوتتر از سایر قسمتهای بدن است

الف – ۵ هوتنتوتا سولسیئی

کژدم نیمه حفاری است که اندازه آن تا ١٣ سانتی متر نیز می‌رسد.

رنگ بدن در سطح پشتی زرد و آخرین بند دم و تلسون و بخش قدامی پروزوما و کلیسرها قهوه‌ای است .روی تمام نواحی بدن این گونه ابریشم‌هایی دیده می‌شود .این کژدم در زمره کژدم‌های با اندازه بزرگ و خطرناک ایران بشمار می‌آید در مطالعات خوزستان ، از این کژدم ٣.٣۵ درصد گزش‌های انسان را صورت داده است .

(استا نهای خوزستان ، آذربایجان غربی) چالدران ، سردشت (لرستان ،کرمانشاه ) جوانرود، سر پل ذهاب ، قصر شیرین ، پاوه (هرمزگان جزایر خلیج فارس (، ایلام ) مهران ، دهلران .ایوان (، سیستان و بلوچستان ، کردستان ) بانه ، مریوان (، کهکیلویه و بویر احمد،، فارس ، اصفهان ) کاشان (، کرمان ) جیرفت و اردبیل جمع آوری شده است.نقشه ۵ پراکندگی گونه فوق را در کشور نشان می‌دهد.این کژدم در زمره کژدم‌های با اندازه بزرگ و خطرناک ایران بشمار می‌آید

۱۱ Hottentotta (Buthotus) saulcyi

الف – هوتنتوتا شاخ۶

کژدم غیر حفاری است که اندازه آن تا ١٣ سانتی متر نیز می‌رسد رنگ بدن قهوه‌ای تیره تا سیاه است .همانندHottentotta saulcyi واجد ابریشم‌هایی درتمام نواحی بدن می‌باشد، به خصوص تلسون و دم آن پوشیده از پرز است این کژدم نیز با وفور کمتر ٠.٢۵ یکی از عوامل گزش انسان در خوزستان بوده است از استان‌های خوزستان ) رامهرمز، اهواز، ماهشهر، شوش ، سوسنگرد بوشهر (و هرمزگان ) جزیره کیش صید شده است.نقشه ۶ پراکندگی کژدم فوق را در کشور نشان می‌دهد

۱۲ Hottentotta (Buthotus) schach

الف – ٧ مزوبوتوس اپئوس

کژدم غیر حفاری است که اندازه آن تا ۶ سانتی متر نیز می‌رسد.تیره یا قهوه‌ای در سطح (Creast) رنگ بدن زرد با برجستگی‌ها پشتی می‌باشد و برای همین هم کژدم زرد خالدار نامیده می‌شود،در بعضی مناطق مانند خوزستان عوام آنرا کژدم توسن می‌نامند .این گونه براحتی درا ماکن مسکونی زندگی می‌کند و فراوان‌ترین گونه درسرتاسر کشوراست که درا ماکن ا نسانی بسر می‌برد در میان نمونه‌های مورد بررسی فرم‌های متفاوت ریختی نیز دیده شده است .با توجه به اینکه این گونه در زمره کژدم‌های مهم ایران از نظر فراوانی گزش طبقه بندی شده است ، نیاز به مطالعات دقیق‌تری دارد .این کژدم ، با ٢١.٧درصد و با فاصله کمی از همی اسکورپیوسل پتوروس سومین عامل گزش انسانی در خوزستان بوده است این در حالی است که کژدم‌های زرد) مزوبوتوس اپئوس و الیویروس کوکازیکوس (درکاشان % ۶٢ گزش‌ها را صورت داده‌اند ) زهرا ین جانور خطرناک نیست ودرد آن پس از چند ساعت بدون هیچ گونه عارضه‌ای برطرف می‌شود در مناطق کوهستانی استان مازندران مزوبوتوس اپئوسا پئوس و مزوبوتوسا پئوس فیلیپوویتچسکی گزارش شده‌اند که یکجا نقشه سازی شده‌اند .این گونه با تیپ‌های محلی خود( از مناطق مختلف کشور مانند استانهای خوزستان ( شوش ، ماهشهر،آبادان )، هرمزگان ) بندرعباس (، گلستان ) گرگان (، تهران ) ورامین وکوه های برغان (، کردستان ) سقز، مریوان ، بانه (، کرمانشاه ) سر پل ذهاب ، قصر شیرین ، پاوه (، ایلام ) دهلران ، ایوان ، مهران (، آذربایجان غربی) چالدران ، پیرانشهر، سردشت ، سلماس ، ماکو، خوی، اشنویه ،ارومیه (، خراسان بزرگ ) قوچان ، درگز، سرخس ، نهبندان ، بیرجند،قائن ، خواف ، تایباد، تربت جام (صید شده است .این کژدم که از نظر فراوانی کژدم غالب در استان کهکیلوبه و بویر احمد وشهرستان شیراز گزارش شده.نقشه ٧ پراکندگی مزوبوتوساپئوس را بر اساس استان صید در کشور نشان می‌دهد.

۱۳ Mesobuthus eupeus

الف – ٩ ادنتوبوتوس دوریه

کژدم حفاری است و قادر است حفراتی تا عمق ۴٠ سانتی متری در درون زمین حفر کند .اندازه این گونه تا١٠سانتی متر نیز می‌رسد .رنگ بدن از زرد روشن تا تیره متغیر واغلب رنگ ضمام بدن روشن‌تر از پروزوما می‌باشد.این کژدم گونه غالب در مناطق مطالعه شده در استان هرمزگان بوده است و از بیشتر مناطق ایران ، شامل :استان‌های کرمان ) کرمان ، بافت ، سیرجان ، رفسنجان ، زرند، شهربابک ، کهنوج ، منوجان ، شهداد (یزد، اصفهان ) اصفهان ، کاشان ، شهرضا، مبارکه ، شاهین شهر، نائین (، استان مرکزی) اراک(، قزوین ، تهران ) بیابان‌های اطراف تهران ، کرج ، شمیران ، ورامین (، سمنان گرمسار (آذربایجان غربی) ارومیه ، نازلو، سلماس (، کرمانشاه ، بوشهر) برازجان (، همدان ، هرمزگان ) بندرعباس (گزارش شده است .نقشه ٨ پراکندگی این گونه را در کشورنشان می‌دهد.

۱۴ Odontobuthus odonturus

الف – ١١ ادنتوبوتوس ادنتوروس

گونه‌ای حفار است و اندازه بالغ آن به بیشتر از ۶ سانتی متر می‌رسد.رنگ بدن زرد کدر است اما برآمدگی چشم‌ها انتهای نیش تیره وانبرک ها و پاهای آن زرد کمرنگ است .این گونه از اغلب مناطق غربی تا جنوبی و نواحی مرکزی کشور تا شهرستان مهریز و تفت به تعداد کم یافت شده است از خوزستان ) رامهرمز، مسجدسلیمان (،فارس ) کازرون (بوشهر، کرمانشاه ) قصر شیرین (، ایلام ) دهلران جمع آوری شده است.نقشه شماره ٩

Odontobuthus odonturus

الف – ارتوکیروس فرزان پئی

اندازه این کژدم حدود ٣ سانتی متر است .سطح پشتی بدن قهوه‌ای تیره تا سیاه و رنگ بدن در نواحی جانبی سفید می‌باشد .رنگ سطح شکمی شانه‌ها، انبرک‌ها و پاها از بند فمور به بعد زردکدر است .این کژدم اغلب در نواحی خشک پراکندگی داردنمونه‌های موجود مورد بررسی در از مناطق دشتی و مسطح استان هرمزگان بندرعباس ناحیه دشتی خراسان جنوبی بیرجند گردآوری شده است .نقشه ١٠ پراکندگی گونه فوق را نشان می‌دهد.

۱۶ Orthochirus (Simonoides) farzanpayi

الف – ١١ ارتوکیروس اسکربیکولوزوس

طول جنس بالغ آن تا حدود ٣ سانتی متر اندازه گیری شده است .رنگ کژدم تیره و اغلب با انعکاس قرمز یا سبز است .شانه‌ها،کلیسرها و سطح شکمی زردرنگ وهمانند دم ،لکه دار است .مطالعات میکروسکپی موید و جود فرورفتگی‌های متعدد روی بدن این گونه می‌باشد از گزش‌های بررسی شده در خوزستان ٠.۵درصد سهم این عقرب است، ازاستان های خوزستان اهواز، اندیمشک ،امیدیه ، شادگان ، مسجد سلیمان ، خرمشهر، هرمزگان بندرعباس (،تهران ) ورامین (، سیستان و بلوچستان ) زابل (، قم ، اصفهان ) کاشان (خراسان بزرگ ) مشهد، تربت جام ، بیرجند، سرخس ، کلات نادری،قوچان (، گیلان ) لوشان ، طارم (، تهران ) برغان (، سمنان ) شاهرود(،کرمانشاه)جوانرود، سر پل ذهاب ، قصر شیرین ، پاوه (، ایلام ) ایلام ، دهلران گزارش شده است .نقشه ١١ پراکندگی کژدم فوق را نشان می‌دهد.

Orthochirus scrobiculosus

ب : خانواده اسکورپیونیده

گونه‌های این خانواده در آفریقا، آسیا و استرالیا وجود دارند .تعدادی از بزرگترین کژدم‌های دنیا متعلق به این خانواده هستند. اکثر گونه‌های این خانواده به طور قابل ملاحظه‌ای به نسبت بی خطر هستند.

ب -اسکورپیو مائوروس

این گونه قادر به حفر حفراتی به عمق ٢٠ الی ٧٠ سانتی متر نیز می‌رسد .ندازه این گونه تا ۶.۵ سانتی متر هم می‌رسد بدن زرد تا قهوه‌ای کمرنگ ، انبرک‌ها و پاها روشن و انگشت‌ها،پدی پالپ ها و برآمدگی‌های چشم‌های تیره است .دم کژدم دارای پرز و ابریشم می‌باشد .انبرک‌ها به خوبی رشد کرده و درشت هستند .این کژدم حفار بوده و از استان‌های خوزستان ، کردستان بانه – سقز(، گیلان ) لوشان ، رودبار(، فارس ، آذربایجان غربی اشنویه (، قزوین ، تهران ) کرج (، سمنان ) شاهرود(، بوشهر، کرمانشاه جوانرود سرپل ذهاب (و ایلام ) دهلران ، ایوان صید شده است .

در استان خوزستان ، در اطراف شهراهواز گورستان علی العقده ودر اطراف شوش ، مزارع و تپه‌های اطراف روستای عمله تیمور وخانه بهداشت این روستا این کژدم از درون لانه‌های خود با ریختن آب صید شده است .

این جانور جز کژدم‌های خطرناک کشور محسوب نمی‌شود و در ده سال اخیر از فهرست جانورانی که بر علیه زهر آنها سرم ضد زهر تولید گردیده ، حذف شده است نسبت به سایر کژدم‌ها مقاومت بیشتری به سموم دفع آفات نشان داده است این جانور گیره‌های پهن و قوی دارد که نسبت به کزدم های خانواده بوتیده در صورت گرفتن دست درد زیادتری ایجاد می‌نماید نقشه ١٢

۱۸ Scorpio maurus

ج : خانواده همیسکورپیده

اعضای این خانواده شباهت زیادی به خانواده اسکورپیونیده دارند و از این روی درگذشته به عنوان یک خانواده محسوب می‌شدند این کژدم‌ها در نواحی گرمسیری و قسمتی از نواحی نیمه گرمسیری وجود دارند.تعدادی از گونه‌های این خانواده ، دم‌های باریک و قلمی دارند و بعضی از افراد این خانواده بدن بسیار پهن شده دارد و مانند این است که کسی روی آنها راه رفته باشد، این سازش ریختی به خاطر زندگی در سوراخ‌ها و شکاف‌ها به دست آمده است

ج – الف همیسکورپیوس لپتروس

این کژدم در زمره کژدم‌های خطر ناک ایران بویژه برای کودکان محسوب می‌شود و این موضوع با توجه به این که گزش دردناکی در مقایسه با سایر کژدم‌های ایران ندارد مهمتر جلوه می‌نماید در حالی که این کژدم دومین عامل گزش انساندر خوزستان گزارش شده است ولی با % ٨٩ مرگ ومیر و % ٩٢ بستری ناشی از کژدم زدگی، خطرناک‌ترین کژدم کشورمحسوب می‌شود همیسکور پیوس لپتوروس گونه‌ای غیرحفاری است که اندازه ماده آن اغلب ۵ سانتیمتر در نر به ٨ سانتی متر می‌رسد .دوشکلی جنسی دارد .رنگ بدن زرد شفاف تا کدر است .انبرک‌ها و پاها روشن و انگشت‌ها قهوه‌ای مایل به قرمز است و انتهای بندهای پاها لکه قهوه‌ای دیده می‌شود .انگشت متحرک کلیسرها دو شاخه است .سم این کژدم از نوع سیتوتوکسیک است و از این روی می‌تواند سبب التهابات شدید، زخم و جراحت‌های پوستی وسیع گردد .( ٣٧ ) این گونه از برخی نقاط گرم و مرطوب ایران گزارش شده است .این کژدم از استان‌های خوزستان ) شهرهای اهواز، دزفول ، ایذه ، مسجدسلیمان ، رامهرمز، شوش (، سمنان ، فارس ، کردستان ) مریوان (، هرمزگان ) بندرعباس (، بوشهر، ایلام مهران ، ایوان ، دهلران (، لرستان ) پل دختر و الیگودرز(، کرمانشاه جوانرود، سر پل ذهاب ، قصر شرین ، پاوه (و کرمان ) جیرفت ،کهنوج و منوجان (گزارش شده است . نقشه ١٣ پراکندگی این کژدم در ایران را نشان می‌دهد.

خلاصه :

خطرناک‌ترین عقربهای ایران به ترتیب

١ – همیسکورپیوس لپتروس : خطرناک‌ترین و مرگبارترین عقرب ایران است که در خورستان به آن گادیم میگویند عقربی که زرد رنگ است و جثه کوچکی دارد.. نرهای گادیم خطرناک‌ترند. آن‌ها به خاطر دم بلندشان به راحتی می‌توانند سم خود را وارد بدن قربانی کنند.گونه گادیوم از عقرب‌هایی است که برای گزیدن تعلل نمی‌کند.

همچنین گادیوم از وارد کردن بیشتر از حد سم خود در بدن قربانی، ابایی ندارد. این ویژگی دست و دلبازی برای تزریق سم در گادیوم ها آن‌ها را به خطرناکترین عقرب‌ها در خوزستان و ایران تبدیل کرده است .

٢- کمپسوبوتوس ماتهیزنی : گونه دیگری است که جثه بسیار

کوچک و بدن باریک و کشیده‌ای دارد. این عقرب به رنگ زرد یا آجری است . ماتهیزنی هم از گونه‌ای است که باید آن را در خطه خوزستان سراغ گرفت ، چیزی که اینگونه عقرب را به شهرت رسانده سهم مهلک آنهاست .

سم ماتهیزنی ها به راحتی می‌تواند درصد باورنکردنی از گلبول‌های قرمز خون را تخریب کند.

٣ –آندرکتونوس کراسیکودا : در واقع همان عقرب سیاه است .

کراسیکودا جثه درشت‌تری نسبت به دو گونه قبلی دارد. رنگ آن سیاه یا قهوه‌ای تیره است . اینگونه نه تنها در خوزستان بلکه در تمامی نقاط ایران پراکندگی دارد. سم کراسیکودا نیز کشنده است . البته نه بیشتر از دو گونه دیگر. شاید این به خاطر رنگ سیاه و شکل و شمایل رعب انگیزش باشد که همه تصور می‌کنند مهلک‌ترین و مرگبارترین عقرب دنیاست .

کمک‌های اولیه در عقرب گزیدگی

زهر کژدم مایعی بیرنگ و شفاف است که خاصیت قلیایی تا خنثی دارد و در واقع نوعی پروتئین است . سم از عناصری مانند کربن ، ئیدروژن ، ازت و گوگرد تشکیل شده است . سم شامل پروتئین‌های مختلفی از قبیل توکسین و آنزیم می‌شود .توکسین ها یا فاکتورهای سمی شامل :

نورووکسین (سم عصب گرا)، هموتوکسین (خون ) کاردیوتوکسین (قلب )

آنزیم‌ها که باعث سهولت تأثیر سم می‌شوند شامل لستیناز، هیالورونیداز، فسفولیپاز، پروتئیناز و آنزیم‌های انعقادی یا ضدانعقادی است .

زهر کژدم‌ها بیشتر بر بند پایان و جانوران کوچک مؤثر است اما بعضی گونه‌های آن مانند «عقرب قاتل » برای انسانها هم کشنده هستند. این معلوم نیست که یک عقرب پس از مردن تا چند دقیقه می‌تواند بگزد.

زهر اکثر کژدم‌های سمی باعث نابودی گلبول‌های قرمز خون می‌شود و در محل گزش نیز تغییر رنگ موضعی و تورم دردناک ایجاد می‌کند. گرچه بطور متناقص سم بعضی از انواع کشنده باعث علائم موضعی و تورم زیاد نمی‌شود ولی حتماً باید توسط پزشک معاینه شده و با تزریق سرم ضد عقرب درمان شود، کودکان و افراد سالمند نیز نسبت به سم عقرب آسیب پذیرتر بوده و نیازمند توجه بیشتری می‌باشند. علاوه بر آسیب به گلبول‌های قرمز، زهر عقرب علائم عصبی نیز ایجاد می‌کند که شامل بیقراری، تشنج ، راه رفتن نامتعادل ، آبریزش از دهان ، حساسیت شدید پوست به لمس ، انقباضات ماهیچه‌ای، درد شکم و کاهش کارکرد سیستم تنفسی می‌باشد که در اکثر موارد این علائم در عرض ۴٨ ساعت فروکش می‌کنند.

عقرب گزیدگی

کژدم‌های ایران بالاترین میزان گزیدن را در دنیا به خود اختصاص داده‌اند .طبق نتایج بررسیها، افرادی که ۶ ساعت پس از گزش به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند ٢ برابر کسانی که بین ۶ تا ١٢ ساعت و ۵ برابر کسانی که بیش از ١٢ ساعت به مرکز درمان می‌روند، شانس مرگ کمتری دارند. از آنجایی که کژدم‌ها بیشتر در مناطق گرم و شب‌ها فعال هستند رعایت نکات ایمنی در مورد جلوگیری از عقرب گزیدگی بخصوص در مناطق گرمسیری و به هنگام تاریکی هوا اهمیت دارد .مثل پوشیدن جوراب ، شلوار و کفش مناسب ، تکان کفش و لباس قبل از پوشیدن و غیره .

علائم عمومی عقرب گزیدگی :

علائم اولیه : پس از چند دقیقه از گزش عقرب که اغلب در ناحیه دست و پا اتفاق میافتد علایمی چون درد، تاول ، قرمزی، تورم مشاهده می‌شود؛

علائم ثانویه : سپس با گذشت چند ساعت از گزش ، ممکن است علایم زیر در فرد مشاهده شود :

تند شدن نبض ، بالا رفتن فشار خون ، سرگیجه ، حالت تهوع و استفراغ ، بیاختیاری ادرار و مدفوع ، تنگی نفس ، تشنج ، و افزایش ترشح بزاق .

اقدامات درمانی :

عقرب گزیدگی اغلب خطرناک نیست و تنها باعث بروز علایم و نشانه‌ها موضعی در محل گزش می‌گردد. با این وجود باید کمک‌های اولیه ضروری را برای مصدومین انجام داد و خطرناک بودن یا نبودن عقرب و شدت مسمومیت را به کادر درمانی و پزشک واگذار کرد.

*شستشوی محل زخم با آب و صابون ،

*بیرون آوردن وسایل تزئینی و جواهرات ،

*استفاده از کمپرس سرد برای کاهش درد و تورم باید در وحله اول مورد توجه قرار گیرد

بدین منظور می‌توان از یک تکه یخ استفاده کرد ولی هرگز نباید اندام گرفتار را در آب یخ غوطه ور ساخت .

برای کمک‌های اولیه مؤثر باید به این نکات پرداخت :

*ارزیابی صحنه حادثه ،

*به فرد آسیب دیده اطمینان دهید و او را آرام کنید ؛ آرامش فرد باعث می‌شود که جذب زهر کند باشد

. خونسردی خود را نیز حفظ کنید.

*دور کردن یا پرهیز از خطر،

* در خواست کمک در صورت لزوم ؛

*سپس ارزیابی اولیه مصدوم و انجام مراحل ABC و دیگر کمک‌های اولیه ضروری در صورت لزوم ؛

*عضو نیش زده را در صورت امکان پائین تر از سط ح بدن قرار دهید و به سرعت آن را بی حرکت کنید .

*بی حرکت نگه داشتن مصدوم و ثابت نگه داشتن عضو گزیده شده ؛

*کمپرس سرد البته از گذاشتن یخ به صورت مستقیم بر روی اندام باید خودداری شود؛

* استفاده از دستگاه مکنده مخصوص جهت خارج کردن سم ، در صورت عدم وجود دستگاه مکنده مخصوص ،

*در مورد بریدن و مکیدن محل زخم با دهان توافق نظر وجود ندارد. بعضی صاحب نظران با این کار مخالف هستند و عده‌ای استفاده از این روش را مجاز می‌دانند

* سپس انتقال سریع به مرکز درمانی باید توجه داشت که بهتر است بدون فوت وقت و انجام اقدامات اضافی مصدوم را هر چه سریعتر به مراکز درمانی منتقل کرد.

علایم گزیدگی با عقرب «گاردیم » در ابتدا بسیار خفیف و ناچیز است و همین مسئله اغلب باعث عدم مراجعه به موقع فرد به مراکز درمانی می‌گردد. اما مراجعه به مراکز درمانی لازم و ضروری است و تأخیر می‌تواند منجر به بروز علایم مختلف مسمومیت ، از بین رفتن بافت‌های بدن در محل گزش یا حتی در موارد شدید منجر به مرگ فرد گردد. گزیدگی عقرب در افراد پیر، کودکان ، نوزادان و افراد مصدوم خطرناک‌تر است . همچنین اگر گزش متعدد یا نزدیک سر و صورت یا گردن مصدوم باشد، خطرناک‌تر از گزش اندام (دست و پا) خواهد بود.

در برخی موارد و در صورت شدید بودن مسمومیت در مراکز درمانی از پادزهر سم عقرب برای خنثیسازی سم و درمان فرد استفاده می‌شود. البته این کار باید با دستور پزشک و تحت نظارت مستقیم او انجام شود.

تهیه و تنظیم : سایت ایپابفا

(این نوشته در تاریخ 9 مهر 1398 بروزرسانی شد.)

+1
0

لینک کوتاه مطلب : https://www.epubfa.ir/?p=1154

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سایت تخصصی قصه و داستان کودکان و نوجوانان - در ایپاب‌فا می‌توانید صدها داستان کودک، قصه کودک، داستان کوتاه و سایر مطالب مرتبط با ادبیات کودک و نوجوان را مطالعه کنید.